Focus op veerkracht vermindert depressiviteit en suïcide op het VO
“Ik voel me nu gelukkiger. Het heeft mij geholpen om over mijn problemen te praten. Het was fijn te horen dat anderen dezelfde gevoelens en gedachtes hebben.” Aan het woord is middelbaar scholiere Ilse. Ze scoorde hoog op de somberheidsvragenlijst en ontving een uitnodiging voor deelname aan de training ‘Op Volle Kracht’. Een onderdeel van een veelbelovend project gebaseerd op het project Strong Teens and Resilient Minds (STORM): een wetenschappelijk onderbouwde, preventieve aanpak om depressies en suïcide voor te zijn. Ilse voelt zich na de training een stuk beter. Kinder- en jeugdpsycholoog NIP en schoolpsycholoog Leonie Tomesen wil met depressiepreventie meer jongeren tijdig helpen.
“Want hoe eerder je in je leven een depressieve periode beleeft, hoe groter de kans dat het terugkomt”, waarschuwt Tomesen. Bij 20% van de depressieve jongeren wordt een depressie chronisch. Het is daarom belangrijk somberheid bij jongeren te signaleren vóórdat ze in een depressie belanden. Zeker aangezien depressiviteit nauw samenhangt met suïcide. “Tegen de tijd dat jongeren bij de instanties binnenkomen, zijn ze meestal al ver van huis en zijn er vaak al suïcidale gedachten”, benadrukt Tomesen het belang van vroege signalering.
Depressiepreventie
De psychologe werkt sinds twee jaar bij IJsselgroep, waar ze haar expertise op de grensvlak van onderwijs en zorg inzet binnen de sectoren dyslexie, passend onderwijs en GGZ. Hiervoor werkte ze tien jaar in het regulier voortgezet onderwijs in Brabant. In Oss kwam ze in aanraking met het project STORM. “Daar is het opgezet en heb ik in de onderzoeksfase inhoudelijk meegewerkt”, legt ze uit. Jongeren leren binnen dit traject hun negatieve gevoelens om te zetten door de stimulatie van zelfvertrouwen, weerbaarheid en veerkracht. Inmiddels is de effectiviteit van de ketenaanpak STORM - waarin gemeente, GGD, school en zorg succesvol samenwerken - aangetoond en stimuleert de overheid de landelijke uitrol van deze methode. Uit recent onderzoek naar een piekaantal van 81 zelfdodingen onder jongeren in 2017, blijkt namelijk dat er extra maatregelen nodig zijn in het onderwijs en jeugdzorg om de depressie- en suïcidecijfers terug te dringen. “En de coronacrisis verhoogt de urgentie”, aldus staatssecretaris Paul Blokhuis van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Coronatijd
Tomesen, die haar kennis en ervaring met STORM inzet om depressiepreventie binnen het werkgebied van IJsselgroep op de kaart te zetten, voelt deze urgentie ook in haar gesprekken met onder meer Samenwerkingsverband VO Doetinchem. Het is een onzekere tijd die veel vraagt van de veerkracht van mensen. “Je hebt geen duidelijke deadline of een termijn waar je naar uit kunt kijken”, verklaart de psychologe. In deze coronatijd dreigen leerlingen die neigen naar somberheid en depressiviteit onder de radar te blijven, terwijl de kans dat het misgaat nu juist groter is. “Het gaat vaak om de leerlingen die niet zo snel opvallen, die hun best doen. Zeker in de periode dat de scholen helemaal dicht waren door corona, zagen de docenten hen alleen via het scherm. Scholen voelen dat ze die leerlingen uit het oog verliezen en daar willen ze iets mee”, legt ze uit. Landelijk gezien wordt steeds meer het belang van depressiepreventie gezien en erkend en ook Gemeente Doetinchem en jeugdhulpverlening zetten hier op in. Tomesen werkt momenteel met de orthopedagogen die werkzaam zijn binnen het Samenwerkingsverband VO Doetinchem aan een preventieproject waarbij onderdelen van STORM worden ingezet.
“Uniek aan dit project is de sterke regionale samenwerking tussen jeugdhulpverlening, VO-scholen, GGD en gemeenten.”
De moeilijke vraag durven stellen
Een somberheidsvragenlijst maakt onderdeel uit van het project. Leerlingen op één van de aangesloten scholen vullen deze lijst in. In de vragenlijst staat ook letterlijk de vraag of de leerling suïcidale gedachten heeft. Leerlingen die deze vraag bevestigend beantwoorden worden binnen 48 uur gezien door een (GZ-)psycholoog van IJsselgroep en voor hen wordt passende specialistische hulp gezocht. De suïcidevraag is heftig, maar wetenschappelijk onderzoek naar de STORM-methode met 2.495 leerlingen toonde aan dat de vraag tot resultaten leidt. Zes leerlingen hadden ernstig last van suïcidale gedachten en concrete plannen voor suïcide. “En dit waren leerlingen die nog niet bekend waren bij de instanties”, benadrukt Tomesen. Door de screening werden ze op tijd opgemerkt en kon er hulp worden aangeboden. Zelf maakte ze ook jongeren mee die specialistische hulp nodig bleken te hebben. “Eén leerling vergeet ik nooit meer. Die had al met een touw in de garage gestaan om zichzelf op te hangen.”
Gatekeeper
Niet alle leerlingen met depressieve gevoelens komen via de screening boven drijven, sommige leerlingen spelen heel goed ‘mooi weer’ en vullen de vragenlijst niet volledig naar waarheid in. Belangrijk onderdeel binnen het preventietraject is dan ook het trainen van docenten en mentoren als ‘gatekeepers’. De docenten worden niet opgeleid als hulpverlener, maar leren wel om somberheidsklachten te signaleren. Ze krijgen handvatten hoe ze in gesprek kunnen gaan met leerlingen die met zichzelf in de knoop zitten. Ook krijgen ze begeleiding in het vinden van geschikte hulp voor deze leerlingen.
Op Volle Kracht
Leerlingen die geen suïcidale gedachten hebben, maar wel hoog scoren op andere onderdelen binnen de somberheidsvragenlijst, krijgen in overleg met hun ouders of verzorgers de training ‘Op Volle Kracht’ aangeboden. Dit is een bewezen effectieve groepstraining met maximaal acht leerlingen op basis van cognitieve gedragstherapie. Hierdoor worden leerlingen veerkrachtiger en komen ze beter in hun vel te zitten. In acht bijeenkomsten van een uur, laagdrempelig gewoon op school, leren ze van gediplomeerde trainers de relatie tussen Gebeurtenis, Gedachte, Gevoel en Gedrag. Gedachten kunnen helpend en niet-helpend zijn en spelen een grote rol in hoe iemand zich voelt. In de training leren jongeren hoe ze niet-helpende gedachten kunnen herkennen en toetsen op waarheid, en hoe ze een niet helpende gedachte kunnen vervangen door een helpende gedachte.
“Kinderen worden zich bewust dat ze er zelf invloed hebben. Het mooie van een groepstraining is dat kinderen herkenning bij elkaar vinden. Waar kinderen soms het idee hebben dat ze heel anders zijn, ontdekken ze dat ze niet de enige zijn die ergens tegenaan lopen. Je ziet zelfs dat ze voor elkaar helpende gedachten gaan bedenken. Zo had ik een keer een leuk clubje met een meisje die het thuis was moeilijker had: ze had ruzie met haar ouders, haar oma was ziek en ze kon geen pony rijden doordat ze last had van haar schouder. Haar groepsgenoten luisterden echt en gingen erop in. Ze kwamen met ideeën wat ze nog wél met haar pony kon doen, zoals poetsen en knuffelen. Dit meisje voelde zich daardoor gehoord en gezien.”
Positieve psychologie
De leerlingen krijgen in de training ook opdrachten mee naar huis die gebaseerd zijn op positieve psychologie. “Denk aan ‘vraag een ander wat je goede eigenschappen zijn’ of ‘schrijf drie dingen op die goed zijn gegaan’, zo leren ze hun focus verleggen naar positieve gedachten”, legt Tomesen uit. Daarnaast houden ze een stemmingsdagboek bij om inzicht te krijgen in hoe het met ze gaat. Zo kunnen ze verschil ontdekken in activiteiten waar ze somber van worden en activiteiten die ze leuk vinden. Een activiteit die voor een leerling positief is, zoals sporten, kan dan bewust ingezet worden om op te krabbelen na een tegenslag van bijvoorbeeld een laag cijfer voor een toets.
Terugkomstbijeenkomst
Na de acht weken durende training volgt een terugkomstbijeenkomst met zowel de leerlingen als de ouders. Indien blijkt dat een leerling behoefte heeft aan meer specialistische begeleiding, dan volgt na de terugkomstbijeenkomst een doorverwijzing naar bijvoorbeeld de huisarts of het GGZ. Uit onderzoek blijkt dat door de training de somberheidsklachten bij leerlingen significant afnemen. Ze staan na de training positiever in het leven en ook ouders merken vaak een positieve gedragsverandering op. Zo vertelt de moeder van de door haar medeleerlingen gepeste Anne: “Ze maakt via de groepsapp nu zelf afspraken met de kinderen van haar scoutinggroep. Ze zit in de pauze bijna niet meer alleen en ik heb het idee dat Anne vrijwel niet meer geplaagd wordt!"
Op basis van de ervaringen in Doetinchem gaat Tomesen het depressiepreventietraject verder uitrollen in het werkgebied van IJsselgroep. “Uniek aan dit project is de sterke regionale samenwerking tussen jeugdhulpverlening, VO-scholen, GGD en gemeenten. Onderzoek heeft laten zien dat het traject effectief is in het verminderen van depressieve klachten bij jongeren, óók op de lange termijn!”
Meer informatie
Heeft u vragen of wilt u meer weten over depressiepreventie in het VO? Neem dan contact op met Leonie Tomesen: leonie.tomesen@
